Robert Woronowicz

"16 maja 1811 roku, pod wsią Albuera w Hiszpanii, stanęły naprzeciw siebie dwa korpusy: angielski marszałka Beresforda i francuski marszałkaSoulta. Wczesnym rankiem brygada generała Colborna rozwijała się do walki na prawym skrzydle sprzymierzonych wojsk angielski – hiszpańsko – portugalskich gdy spadła na nią szarża Ułanów Nadwiślańskich. Pierwszy przyjął ją 3 puł piechoty liniowej, the Buffs. Przyjął i zginął. Ten sam los spotkał następne pułki  brygady: 48 (Northamptonshire)   i  66( Royal Berkshire). Na sześć sztandarów (trzy królewskie i trzy pułkowe) ułani zdobyli pięć. W ciągu całej kampanii kampanii  hiszpańskiej, armia francuska zdobyła osiem angielskich sztandarów, czyli zaledwie trzy własnymi rękami. Szarżując dalej, pułk (stan do boju 28 oficerów i 563 ułanów) uderzył na angielską baterię artylerii , zdobywając pięć dział. Przeciwko rozproszonym w walce ułanom, marszałek Beresford rzucił 4 pułk dragonów, lecz został  w ciągu kilku minut rozniesiony na lancach, tracąc dwóch dowódców szwadronów  wziętych do niewoli.

Szarża pod Albuerą jest niemal nieznaną w Polsce, natomiast jej wpływ na taktykę jazdy był bez porównania większy. Cesarz Napoleon , po bitwie pod Albuerą rozkazał przezbrojenie sześciu pułków dragonów na pułki lansjerów. Pułk Nadwiślański został rozwinięty  do dwóch pułków (7 i 8). Pamiętając te oraz inne liczne cięgi z ręki nadwiślańskich , natychmiast po objęciu naczelnego dowództwa, Lord Wellington rozkazał zorganizować pułki ułańskie. Pułki te otrzymały mundury na wzór polski, a ich wyszkoleniem zajęli się polscy instruktorzy , zwolnieni z obozów jeńców w Anglii."[1]

Bronią, która zapewniła kawalerii polskiej tak znaczne sukcesy była lanca. Ponieważ w omawianym okresie historycznym była ona bronią typowo polską należy się jej szczególna uwaga.

Porównanie na rysunku kopii i lancy.

W fachowym słownictwie bronioznawcy lanca to krótka broń drzewcowa – nie należy się sugerować określeniem „krótka” gdyż jej długość na ogół przekraczała 2,5 m, czyli wysokość standardowego mieszkania w bloku.

W broń o podobnych parametrach i funkcjach wyposażeni byli w średniowiecznej Francji stradioci, żołnierze najemni rekrutujący się z ludów znakomicie jeżdżących konno.

W Polsce w Xvi w. w rotach strzelczych pojawia się krótka broń drzewcowa zwana rohatyną. To protoplasta ułańskiej lancy. Długość rohatyny oscyluje w okolicach 2,5 m. i ta długość będzie się utrzymywała  z niewielkimi odstępstwami do końca historii lancy.

Pojawienie się tej broni spowodowały dwa czynniki:

• coraz rzadsze zastosowanie pełnej zbroi płytowej
• taniość broni przy konieczności zwiększania liczebności jazdy

Pod koniec XVI w. gdy kształtowała się jazda narodowego autoramentu, jej średni komponent – kozacy (póżnej pancerni) byli uzbrojeni w rohatyny.

W Koronie broń ta zostaje zarzucona na ok. 70 lat ale na Litwie w chorągwiach petyhorskich i tatarskich  rohatyna jest stale obecna (wschodni przeciwnik w miękkiej lub kolczej zbroi, taniość w porównaniu z dobrą szablą).

W roku 1676 cała średnia jazda w Koronie zostaje wyposażona w rohatyny (listy przypowiednie).

W XVIII wieku w wojnie północnej, śląskiej i siedmioletniej na służbie saskiej pojawiają się chorągwie tatarskie werbowane w Rzeczpospolitej, których główną bronią jest rohatyna.  W trakcie działań wojennych wykształca się technika władania tą bronią. Zwłaszcza wojna siedmioletnia była swoistym poligonem dla tej broni.

Pod wrażeniem sukcesów saskich ułanów (bo ta nazwa pojawia się coraz częściej) podobne rodzaje kawalerii są formowane  w 1743 r. we Francji a w 1745 w Prusach.

Pojawia się wówczas nazwa lanca, która w języku francuskim oznacza broń drzewcową jeźdźca – zarówno kopię jak i broń krótką drzewcową.

W słownictwie polskim – występują równorzędnie nazwy rohatyna, dzida w końcu XVIII w. pojawia się nazwa proporzec a nazwa kopia zostaje przypisana krótkiej broni drzewcowej wraz z wyposażeniem Kawalerii Narodowej w tę broń.

Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego powracające z saskiej służby chorągwie tatarskie stały w Koronie zaczątkiem jazdy narodowej. Dwie z powracających chorągwii, przydzielone do wojsk litewskich utworzyły pierwsze w historii jazdy polskiej pułki straży przedniej. Nowo utworzona kawaleria polska została wyposażona w sprawdzoną w ostatnich wojnach krótką broń drzewcową o długości 287,5 cm w Kawalerii Narodowej i 258,8 cm w pułkach straży przedniej. W broń drzewcową uzbrojeni byli towarzysze, zaś pocztowi wyposażeni byli w broń sieczną.

W czasach rozbiorowych i po rozbiorach kawaleria wyposażona w lance (tak będziemy już określać tę broń) powstaje w armiach wszystkich zaborców. Tworzona jest głównie z dawnych obywateli Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Pierwszy polski pułk ułański powstaje  w Legionach Polskich we Włoszech, od tego czasu ułani stają się stałym elemente Legii Polskich poza granicami kraju. Ułani Legii Naddunajskiej biorą udział w bitwie pod Hohenlinden.

Powstająca jazda Księstwa Warszawskiego, w okresie formowania, spontanicznie przyjmuje lance jako broń podstawową co wprawdzie z niechęcią ale zostaje zaaprobowane przez Francuzów , którym lanca (krótka pamięć) kojarzy się z kopią rycerską.

Następna przełomowa data dla omawianej broni to 06.07.1809 – bitwa pod Wagram, po której Szwoleżerowie Gwardii zostają wyposażeni w lance. Dotychczasowe sukcesy lancy, traktowanej jak broń „dzikich sojuszników” stały się sukcesami broni Gwardii Cesarskiej co było niejako nobilitacją tej broni drzewcowej.

Ostatecznym i zdecydowanym rozsławieniem lancy stały się walki Ułanów Nadwiślańskich na Półwyspie Iberyjskim. Hiszpańskie określenie „los infernos picadores” lub dosadne angielskie „them bloody sticks” świadczą dobitnie, jak groźną dla nieprzyjaciół była bronią.

Przyjęcie lancy na uzbrojenie lekkiej kawalerii praktycznie wszystkich armii europejskich nie skutkowało jednak sukcesami tej broni w rękach innych niż polskie.

Czym spowodowane były sukcesy tej broni w rękach naszej kawalerii ?

Historycy omawiający to zagadnienie,  nie potrafią zrozumieć jego specyfiki ponieważ nie mieli okazji praktycznego użycia tej broni. Jednym z nielicznych wyjątków był płk Bronisław Gembarzewski.

Najpierw opis lancy wg. rysunku:

• drzewce w kształcie wrzeciona
• przesunięcie środka ciężkości w kierunku tylca co daje większy zasięg
• stąd nie konieczne wydłużanie lancy (Niemcy, Rosja złe wyważenie. Lance tonkinowe Angielskie i francuskie krótkie i dobrze wyważone)

Moje doświadczenia ze szkolenia kawalerzystów w użyciu lancy na zawodach kawaleryjskich i pokazach oraz osobiste jej użycie na torze pozorników i w bitwach rekonstrukcyjnych (melee) doprowadziły do następujących wniosków:

1.  Podstawowym warunkiem sprawnego władania lancą jest wysoki poziom jazdy konnej. Niekoniecznie maneżostwej ale raczej naturalnej, ta iskra boża ( 30-letnia praktyka instruktorska). Ułan na koniu kieruje nim podświadomie, skupiając się na władaniu lancą, podobnie, jak dobry kierowca prowadząc samochód nie myśli o naciskaniu na pedały i zmianie biegów. Zżycie z koniem od dziecka. Dobór koni, które znają i rozumieją się ze swoim jeźdźcem.

Polska kawaleria nie była tak liczna jak np. francuska czy rosyjska stąd łatwiej było znaleźć odpowiednich kandydatów na dobrych kawalerzystów. Inne też było podejście ideowe do walki – rola korpusu oficerskiego.            Wielkie masy kawalerii obniżały średni poziom wyszkolenia. Kawaleria francuska w wielkich masach szarżowała kłusem bo nie mogła utrzymać szyku w galopie. W Rosji szkoły kawalerii powstały dopiero po pobycie kawalerii rosyjskiej w Paryżu w 1814 r. po kontaktach ze szkołami w Saumur i Wersalu.

Lanca w rękach nie dość wyszkolonego jeźdźca tylko mu przeszkadza – patrz bitwa pod Wagram.

2.        Władanie lancą jest prostsze i skuteczniejsze niż władanie szablą lub pałaszem( jeżeli spełniony jest warunek pierwszy). Aby przerąbać się skutecznie przez gruby mundur i oporządzenie trzeba być znakomitym „rębaczem”(znów warunek pierwszy)

Przewyższa je zasięgiem i zadaje skuteczniejsze rany – rany kłute, głębokie szczególnie groźne przy lancy z grotem szerokim „liściastym”.

Stąd kawalerię Księstwa Warszawskiego składającą się z dobrych jeźdźców łatwiej było wyposażyć w lance niż uczyć ich na szybko walki szablą i pałaszem.

Z tego powodu zmienia się wyposażenie w lance korpusów osobowych. Gdy w Kawalerii Narodowej towarzysze są uzbrojeni w lance (kopie) a pocztowi w broń sieczną to w jeździe wojen napoleońskich lanca staje się bronią szeregowych a szabla oficerów. Oficerowie, jako lepiej wyszkoleni w fechtunku byli bezpieczni wobec słabo wyszkolonych lansjerów wojsk przeciwnych.

Lanca była przede wszystkim bronią ofensywną, odpowiadającą charakterowi walki konnej preferowanej przez polską jazdę od przełomu XVI i XVII ww. W trakcie melee w walce z dobrym fechmistrzem uzbrojonym w szablę lansjer był w gorszym położeniu ale takich mistrzów szabli było niewielu wśród przeciwników.

3.        Regulamin władania lancą to tylko wstęp do prawdziwego bojowego jej użycia. Praktyka czyni mistrza. Cięcia grotem, zasłony krzyżem i wiele innych nieregulaminowych elementów użycia. Regulamin Polnische Wehrmacht.

Szczególnie użycie bezpiecznej lancy w trakcie rekonstrukcji bitew pierwszej połowy XIX w. unaocznia człowiekowi, jak straszną bronią była lanca.  Rekonstrukcje Wiosny Ludów na Węgrzech, podczas których w wielkim melee walczy ze sobą 70 – 80 kawalerzystów dają okazję wykorzystania doświadczeń przodków i w pełni potwierdzają ich skuteczność.

Brak spełnienia powyższych warunków u ułanów i lansjerów obcych armii spowodował zubożenie bojowego użycia lancy. Zrezygnowano z grotów liściastych ograniczając się tylko do kłucia gdyż fechtunek lancą okazał się za trudny. Poza tym lance takie były tańsze.

Próbowano także wydłużać lance, co jeszcze bardziej ograniczało władanie nimi. Lanca drewniana rosyjska miała ok. 330 cm długości a niemiecka stalowa 320 cm.

W Polsce ostatnie przewagi ułanów walczących wg polskiej szkoły lancy miały miejsce w trakcie wojny z Rosją po Powstaniu Listopadowym.

W wojnach napoleońskich ostatnie użycie tej broni w polskich rękach to udział Szwadronu Elby w bitwie pod Waterloo. Obok naszych szwoleżerów wystąpił tam 2 pułk czerwonych lansjerów – „les lansjers rouges” z Holandii i Westfalii. To właśnie oni zostali przedstawieni na panoramie bitwy. Jednak w filmie Bitwa pod Waterloo umieszczono naszych kawalerzystów.[2]

[1] Przemysław A. Szudek, W służbie Marsa - tom II, Warszawa-Londyn 2001.

[2] Opracowane na postawie: Lanca, Janusz Wielhorski, http://napoleon.org.pl/taktyka/lanca.php

Share Link: