[MG]

Ośrodek Warszawski-Główna Armia Powstańcza – Koniec epopei.
Produkcja.
We wrześniu i październiku z ludwisarni uzyskano ok. 12 dział (zapewne zgodnie z rozkazem Kościuszki armaty 12funtowe i granatniki 8funtowe). Ponadto zapewne drugie tyle niewykończonych zostało zagwożdżonych w trakcie ewakuacji Warszawy (Rawski).
Ofiary.
Od 9.IX do 4.X obywatele ofiarowali 19 dział, wszystkie bezwartościowe i na pewno pozostawiono je w Warszawie.
Zdobycz.
W II zaborze pruskim powstańcy wielkopolscy w pałacu w Radzyniu skonfiskowano 6 większych dział i 1 wiwatówkę. Pod Gnieznem stracono jakieś 2 działa (Zahorski). Powstańcy z Pyzdr i Śremu, też mieli 7 dział. Co się z nimi wszystkimi działo, nie wiem. Pod Bydgoszczą i Toruniem ich nie było, z tego wynika, iż je także stracono.
Odtworzenie i klęska dywizji Sierakowskiego.
Odtworzoną artylerię dywizji Sierakowskiego tworzyły 4 armaty 12funtowe, 2 granatniki 8funtowe, 12 armat 6funtowych i 6 armat 3funtowych. Utrata tej artylerii stanowiła kolejny cios po którym Korpus Artylerii Koronnej nie był wstanie się podnieść i wieszczył bliski upadek.
Koncentracja pod Warszawą.
Po Maciejowicach wszystkie siły powstańców skoncentrowane zostały w bezpośredniej bliskości Warszawy (z wyłączeniem dywizji Karwowskiego rozbitej ostatecznie w obronie Wizny). Według moich obliczeń wojska te dysponowały na papierze wciąż imponującą liczbą maksymalnie 300 dział (zapewne ciut mniejszą – ale tylko o działa z zakupów i ofiar – np. o 4 stanowiące różnicę w raportach dotyczących strat/zdobyczy pod Wilnem). Z tego 206 dział i jednorogów 3-12funtowych, 88 dział z ofiar i zakupów oraz 6 oblężniczych dział 24-32funtowych. Jednakże jak wykazały wypadki (ewakuacja Warszawy), tylko około 140-150 mogli powstańcy wyprawić w pole.
Wojska te stanowiły dwa zasadnicze ugrupowania - obrony Warszawy i Pragi, zaś one podzielone były odpowiednio na dywizje Jaźwińskiego, Poniatowskiego, Dąbrowskiego, Giedroycia, Garnizon oraz Jasińskiego, Zajączka/Garnizon i dawną Ponińskiego.
Według raportu Zajączka Pragi broniły 104 działa i moździerze. Na tą liczbę teoretycznie składało się 38 armat (7 12funtowych, 20 6funtowych, 9 3funtowych, 1 1,5funtowe i 1 1funtowe) i 8 granatników 8funtowych rozmieszczonych w okopach w dniu 16.X., maksymalnie 34 działa z dywizji Jasińskiego (11-12 armat 6funtowych i granatników 8funtowych, 7-8 armat 3funtowych oraz 14-16 dział z Kurlandii) oraz 21 dział z byłej dywizji Ponińskiego (w tym 3 armaty 6funtowe, 1 jednoróg batalionowy/4funtowy, 2 armaty 3funtowe, 1 armata 1,5funtowa i 15 dział i moździerzy nieznanego, ale małego wagomiaru). Razem daje to 101 dział i moździerzy. Skłania mnie to do hipotezy, iż kilka-kilkanaście dział mogło być niesprawnych (w szczególności litewskich) i zostały złożone w cekhauzie, a na ich miejsce sprowadzono działa 6-12funtowe (minimum 3 maksimum 10 sztuk – dlaczego tylko tyle o tym poniżej). Drugą również bardzo prawdopodobną hipotezą (czytając raport Zajączka) jest to, że tych dział było 101, a nie 104. Do takiej tezy upoważnia mnie niechlujna i ogólnie prymitywna forma raportu Zajączka z dnia 2.XI.1794 o ilości wojska. Pamiętać należy też o 3 działach, które eksplodowały na szańcach Pragi w dniach poprzedzających szturm (Zahorski) i być może one to stanowią ową różnicę.
W oddziałach Jaźwińskiego było 30 dział (Rawski). Jak wiemy znad Bugo-Narwi przyprowadzono do Warszawy 16 dział polowych i 4 moździerze oraz 2 działa 6funtowe na Pragę. Skąd więc miał Jaźwiński 30 dział? Moim zdaniem moździerze przekazano do okopów lub cekhauzu, a 14 dział wzięto z oddziałów Poniatowskiego (gdzie 9 z 21 dział było bez obsługi i koni) oraz garnizonu Warszawy. Rozwiązanie to może sugerować bardzo dobry (na tle innych oddziałów) stan obsługi i koni u Jaźwińskiego. Tym samym Jaźwiński i Poniatowski dysponowali łącznie 42 działami (w tym 6 armat 12funtowych, 2 granatniki 8funtowe, 2 jednorogi 1/4pudowe, 17 armat 6funtowych, 1 jednoróg batalionowy/4funtowy, 9 armat 3funtowych oraz najprawdopodobniej 5 armat 3-6funtowych) o wysokiej wartości dział, obsługi i koni. Drugim równie wartościowym oddziałem była dywizja Dąbrowskiego. Miała ona po 8 armat 3 i 6funtowych, z dobrą obsługą, świetnymi końmi i osprzętem. W znacznie gorszym stanie były oddziały Giedroycia, tym nie mniej dysponowały one na pewno 6 armatami 6funtowymi, 3 granatnikami 8funtowymi i 8 armatami 3funtowymi (Rawski) oraz zapewne do 14 dział z Kurlandii. W cekhauzie było na pewno 7 armat (1 12funtowa, 4 3funtowe i 2 2funtowe), które ewakuowano z Warszawy. Dopełnieniem sił na prawym brzegu Wisły, były działa w okopach Warszawy i złożone w cekhauzie 103 działa jeszcze nie wymienione plus tych 7 dział ewakuowanych. Pytanie ile tych dział było w okopach Warszawy, a ile złożonych cekhauzie? Z dużym przybliżeniem można to oszacować na podstawie powyższych informacji. Według mnie te 103 działa były to 4 moździerze 32funtowe, 2 granatniki 24funtowe, 7 armat 12funtowych, 11 granatników 8funtowych/jednorogów 1/4pudowych, 5 jednorogów batalionowych/4funtowych, 27 armat 3funtowych i 47 dział z ofiar, z zakupów w Kurlandii oraz 1-2funtowych z produkcji ludwisarni Warszawskiej. Ile z tego było sprawnych? Jeżeli 89 dział było w oddziałach Poniatowskiego, Jaźwińskiego i Dąbrowskiego oraz 7 ewakuowano z cekhauzu, to jeżeli z Warszawy wyprowadzono łącznie 143 działa to wynika z tego, że tylko 47 z 103 dział było sprawnych (plus ewentualnie 6 oblężniczych), ale za pewne były to większości działa 3-12funtowe (trudno uznać by np. 19 dział z ostatnich ofiar nadawało się do użycia w polu). Wyliczenie to potwierdza informację, iż ok. 30 dział z lewego brzegu Wisły, miało wspierać obrońców Pragi (Rawski).
Kończąc – stając do ostatniej walki powstańcy mieli maksymalnie 300 dział. Z tego 101-104 działa były na Pradze, 136-142 działa były na lewym brzegu Wisły oraz 52-64 było złożonych w cekhauzie. Działami tymi były koronne 21 armat (w tej liczbie zapewne wciąż jednorogi) 12funtowych, 23 granatniki 8funtowe (i jednorogi 1/4pudowe), 48 armat 6funtowych, 8 jednorogów 4funtowych (i batalionowych), 59 armat 3funtowych, 9 z 12 dział z odlewów po 16.VII (3 eksplodowały na Pradze), 19 dział z ofiar w 1794, 42 działa z ofiar z 1792 i produkcji ludwisarni poza działami 3-12funtowymi oraz 4 moździerze 32funtowe i 2 granatniki 24funtowe, a także litewskie 22 armaty 6funtowe i granatniki 8funtowe, 16 armat 3funtowych oraz 27 dział z zakupów w Kurlandii.

[Darek]

Cytat:

Nie jest znana skala ofiarowanych dział przez obywateli Litwy. Wiemy jedynie, że 2 armaty posiadała milicja brzesko-litewska (Mościcki) oraz kilka armatek broniło Rzeczpospolitej Pawłowskiej (Majewski). Z opisu tych armat o których wiemy, wynika jednak, że były to działa bezwartościowe „dla oka jedynie” (Mościcki).

Gdzieś kiedyś czytałem o ofierze na rzecz skarbu Rzeczypospolitej pieniędzy na odlanie (jednej / kilku ?) 3Funtowych dział złożonych przez włościan Pawłowskich.
Czy był to Suplement do gazety "Narodowey y Obcey" ?
To było parę lat temu i już nie pamiętam.

[MG]

Kolega Kropidło ma rację. W książce jest Radzyń, ale to chodzi o Rydzyń. Tak na marginesie powstańcy wielkopolscy mieli trochę więcej harmat. Trzeba to dopracować.

Co do Rzeczpospolitej Pawłowskiej. Moim zdaniem wszystkie informacje pochodzą z listu Brzostowskiego do Kościuszki (a więc zapewne są troszkę podkoloryzowane).
Siła zbrojna RzP: chorągiew, 2 bębny, 150 wymusztrowanych milicjantów z kalibrowymi karabinami + pospolite ruszenie, 3 małe armaty, 3 beczki kartaczy, 2 beczki prochu, 15000 ładunków karabinowych.
Przekazał do Wilna 3 małe armaty, 30 karabinów, 24 kantonistów.

[Darek]

Tak, ale mi chodziło o lata Sejmu Wielkiego, kiedy to RzP też dodała swój kamyczek do koszyczka ofiar obywatelskich.
Ufundowali chyba dwie armatki 3Funtowe, ale tak jak napisałem wcześniej, już dokładnie tego nie pamiętam.

Tu coś mamy:

Cytat:

W d. 25 listopada 1790 r. gmina pawłowska uchwaliła wylać dwa działa 3-funtowe dla artyleryi litewskiej, a o tem jej postanowieniu zawiadomił ksiądz Brzostowski Nestora Sapiehę, marszałka sejmu. Sejm w odpowiedzi zatwierdził urzędownie „rzeczpospolitę pawłowską”, która odtąd byt swój prawny liczyć zaczęła, o co dotąd Brzostowski napróżno przez tyle czasu się starał. Konstytucja o Pawłowie stanęła d. 4 kwietnia 1791 r. przed samą ustawą majową. Sejm zatwierdził

http://webcache.googleuse...e=www.google.pl

[Darek]

Cytat:

Ośrodek Warszawski-Główna Armia Powstańcza do 16.VII.1791. Zdobycz. W trakcie zwycięskiej insurekcji powstańcy zdobyli po 1 armacie 12 i 6funtowej

Jeżeli to chodzi o tę 12Funtówkę to ciekawie ją opisuje Korzon.
Cofającemu się na Kock Sierakowskiemu miano podesłać armaty z Węgrowa.
Wśród nich była jedna "pełnomocna".

Cytat:

Była to armata zdobyta na Rosjanach w Warszawie, a przez tych na Fryderyku II niegdyś, doskonale odlana i napisem pruskim ozdobiona "ULTIMA RATIO REGUM". Objaśnia to Zenowicz (Kampania etc., str 33, przypisek).

Mogła to być armata zdobyta przez Działyńczyków na Mariensztacie.

Marku, gdyby udało Ci się zrobić pewne tabele sumaryczne, to miałbyś praktycznie gotowy przyczynek o artylerii za panowania SAR-a!!!
Szczerze gratuluję i zazdroszczę zacięcia w prowadzeniu poszukiwań

[MG]

Tak to ona była zdobyta. Druga podobna 12funtówka z Międzyrzecza została odlana za panowania Augusta II w Kamieńcu Podolskim.
Kiedyś się spotkałem z pismem od Sierakowskiemu, co można zrobić z tą armatą byle by jemu jej nie przysyłać... A później smutni i niedouczeni "historycy" wypisywali bzdury, że Sierakowski był wojskowym imbecylem, bo nie rozumiał potrzeby posiadania armat 12funtowych.
Co do tabel to od tego zacząłem. Nie umiem ich tylko załączyć...

[Darek]

Jeżeli dobrze pamiętam to pisał coś o jakości dróg, piaszczyste chyba.
A w takim wypadku potrzebowałby więcej koni...
No nic, trzymam kciuki i pozdrawiam

[MG]

Rozdział 4 – Zakończenie.
Na zakończenie podam całkowitą ilość dział Korpusów Artylerii RON.
Dział spiżowych było minimum 606-618 sztuk.
Działa odziedziczone w 1765.
60 armat: 4 24funtowe, 3 12funtowe, 23 6funtowe, 4 5funtowe, 6 4funtowych, 11 3funtowych, 5 2funtowe, 2 1,5funtowe, 2 armaty 1funtowe.
9 moździerzy: 1 moździerz 50funtowy, 2 15funtowe, 1 10funtowy, 1 9funtowy, 2 6funtowe, 2 4funtowe.
Razem 69 dział sprzed 1765.
Działa Króla.
Dział sprowadzone z zagranicy 2 granatniki 8funtowe, 4 armaty 4funtowe i 2 armaty 2funtowe.
Razem 8 dział.
Działa produkcji polskiej 14 jednorogów: 2 12funtowe, 12 4funtowych.
Razem 14 dział.
Produkcja.
Ludwisarnia Warszawska.
234 armaty: 28 12funtowych, 69 6funtowych, 135 3funtowych (z tego znane 60 ofiar z fundacji prywatnych), 2 2funtowe (oba ofiary z fundacji prywatnych).
35 granatników: 6 24funtowych, 29 8funtowych.
12 moździerzy: 4 32funtowe, 6 1funtowych, 2 do prób prochu.
Ponadto 12-24 działa (wg rozkazów armaty 12funtowe i granatniki 8funtowe) mogła wyprodukować ludwisarnia pomiędzy 16.VII a 3.XI.1794 (z tego znane plany to 2 armaty 12funtowe i 4 armaty 6funtowe, ale czy zrealizowane?). Raczej pewne to min. 12 dział.
Razem 293-305 dział (plus 2 granatniki 8funtowe i 2 armaty 2funtowe dla celów prywatnych).
Ludwisarnia Wileńska.
11 armat 6funtowych.
Ludwisarnia Kamieńca Podolskiego.
10 armat: 4 6funtowe, 6 3funtowych.
20 granatników: 4 12funtowe, 4 4funtowe, 6 1,5funtowych, 6 1funtowych.
31 moździerzy: 1 60funtowy, 2 20funtowe, 4 1,5funtowe i 24 1funtowych.
Razem 61 dział.
Łącznie produkcja ludwisarń: 365-377 dział (plus 4 działa prywatne).
Zakupy i konfiskaty.
23 działa: 6 armat 4funtowych, 1 armata 1,5 funtowa, 15 nieznanego wagomiaru (i materiału) oraz 1 moździerz.
Ofiary (nie będące produkcją polskich ludwisarni).
74 armaty: 4 12funtowe, 20 6funtowych, 40 3funtowch, 3 2funtowe, 1 1,5funtowa 6 1funtowych.
Razem minimum 183-185 dział oraz 77 dział pożyczonych przez Radziwiłłów na czas wojny (część tych dział - 14 armat 6funtowych i 12 armat 3funtowych - mogła być produkcji ludwisarni warszawskiej).
Zdobycz.
30 armat: 1 12funtowa, 11 6funtowych, 16 3funtowych oraz 2 nieznanego wagomiaru.
17 jednorogów: 12 1/4pudowych, 5 batalionowych.
6 moździerzy 1funtowych.
Razem 53 działa.
Dział żelaznych było minimum 284 sztuki.
Do 29.IX.1791 dysponowano 186 działami 9 granatnikami i 72 moździerzami. W 1792 ofiarowano minimum 1 armatę 2funtową. W 1794 z zakupów i ofiar uzyskano 10 armat 3funtowych, 2 armaty 1,5funtowe i 4 śmigownice.
Dział nie zidentyfikowanego materiału było minimum 109-111 sztuk.
Działami tymi były min. 93-95 dział nieznanego wagomiaru, 9 moździerzy: 7 2funtowych, 2 nieznanego wagomiaru oraz 7 śmigownic nieznanego wagomiaru.
Dział pożyczonych przez Radziwiłłów było 77 sztuk.
Daje to całkowitą ilość dział w ilości 1076-1090 sztuk.

Marek Gąsiorowski

[MG]

Obowiązkowo.

Literatura
Seweryn Skrzyński „Produkcja dział w Warszawie w latach 1778-1789”
Maria Grodzicka „Zabytkowe działa spiżowe w Polsce”
Dariusz Szpakowski „Spis Inwentarza Cekhauzu Częstochowskiego z 1792” (maszynopis)
Jan Pazdur „Przemysł zbrojeniowy Zagłębia Staropolskiego do połowy XIX w.”
Michał Berensztejn „Zarys dziejów ludwisarstwa w byłym Wielkim Księstwie Litewskim”
Generał Paszkowski „Dzieje Tadeusza Kościuszki Pierwszego Naczelnika Polaków”
Henryk Mościcki „Generał Jasiński i Powstanie Kościuszkowskie”
Andrzej Zahorski „Uzbrojenie i Przemysł Zbrojeniowy w Powstaniu Kościuszkowskim”
Wojciech Kula „Szkice o manufakturach w Polsce XVIII w.”
Wojciech Majewski w: Tadeusz Rawski „Powstanie Kościuszkowskie 1794”
Zbigniew Sułek „Sprzysiężenie Jakuba Jasińskiego”
Mariusz Machynia Czesław Srzednicki „Wojsko Koronne. Artyleria i Wojska Inżynieryjne”
Dariusz Szpakowski „Korpus Artyleryi Oboyga Narodów 1792”
Konstanty Górski „Historia artylerii polskiej”
Antoni Hniłko „Inwentarz cekhauzu kamienieckiego z 1789r.”
Seweryn Skrzyński „Inwentarz cekhauzu warszawskiego z 1784r.”
Tadeusz Nowak „ Fortyfikacje i artyleria Kamieńca Podolskiego w XVIII w.”
Roman Matuszewski „Odnowa artylerii koronnej w latach 1764 – 1789”
Tadeusz Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski…” tom III, V i VI
Adam Wolański „ Wojna polsko-rosyjska 1792 roku”
Leonard Ratajczyk „Wojsko i obronność Rzeczypospolitej 1788-1792”
Zygmunt Walter-Janke „Artyleria koronna w obronie niepodległości Polski 1792 – 1794”
Andrzej Woltanowski „Powstanie Kościuszkowskie na Podlasiu”
Wojciech Mikuła „Maciejowice 1794”
Wojciech Mikuła „Soły. Bitwy Insurekcji Kościuszkowskiej 1794”
Wojciech Mikuła „Polska sztuka wojenna w Powstaniu Kościuszkowskim 1794”
Jan Lubicz-Pachoński „Bitwa pod Racławicami”
Bartłomiej Szyndler „Racławice 1794”
Adam Skałkowski „Rozkazy Kościuszki do generała Orłowskiego w roku 1794 skierowane”
Adam Skałkowski „Księga raportów dziennych garnizonu warszawskiego”
„Powstanie Kościuszki z pism autentycznych sekretnych” Księgarni Nowej J. Łukasiewicza
Volumina Legum t. IX
AGAD,Zbior Popielów, sygn.341,f.11 „Tabella generalna bomb, granatow, kull, faierbalow, karkassow, znayduiacych sie po wszystkich koronnych Nayiasnieyszey Rzeczy-Pospolitey Ceug-Hauzach. Spisane dnia 3go miesiaca czerwca roku 1765go w Warszawie.”
AGAD, Zbior Popielów, sygn. 341,f. 169. „Tabella arsenalu y ammunicyi wojenney jak sie w fortecy Kamienieckiey effective znayduie, a to z raportu de 14 aprilis 1770 od kommendy do Kommissyi Woyskowey podanego, uformowana.”

[Darek]

Marku!
Praca wspaniała!
Tym bardziej podziwiam bo wiem jak długo trzeba ślęczeć by ciułać poszczególne informacje.
Przyznaj się, jak wiele potrzebowałeś czasu by zebrać te wszystkie dane????
Naprawdę polecam znaleźć sponsora i wydawcę, bo praca warta jest publikacji!
Pozdrawiam i polecam się pamięci.
Darek.

[MG]

Powiem tak.
Historią interesuję się od ponad 20 lat. Od 15 lat kiedy kupiłem sobie pozycję Rawskiego stwierdziłem rozbieżność informacji dotyczących dział w artylerii RON. 15.XII.2010 pomyślałem sobie, że policze sobie te działa. I jest co jest.
W trakcie szukania informacji o działach RON, wszedłem w posiadanie kilku pozycji o działach Powstania Listopadowego i teraz je wziąłem na rozkład. Jak nikt mi nie pomoże to będę musiał czekać do następnej zimy i mój urlop.

[Darek]

Cytat:

15.XII.2010 pomyślałem sobie, że policze sobie te działa. I jest co jest.

To chyba nie zajmowałeś się niczym innym!
Albo jesteś geniuszem ?!

Cytat:

Jak nikt mi nie pomoże to będę musiał czekać do następnej zimy i mój urlop.

Jak pojawią się normalne dni pracy, postaram się przejść do Biblioteki Nauczycielskiej.
Tam przed wielu laty widziałem pracę o Powstaniu i były w niej pewne inf. o artylerii.
Za bardzo to już nie pamiętam jakie, ale przewija mi się myśl o KILKUSET lufach.
Może to chodziło o Zamość i Modlin?
Pozdrawiam.

[MG]

Jak się coś lubi... Większość informacji mialem w głowie. Przez te 20 lat samo weszło i nie chce wyjść, ale to dobrze. Przy mojej pracy jest to bezcenne.