Tags: 1794 | insurekcja | Kościuszko | Kukiel | powstanie kościuszkowskie | Racławice

1.   PLANY I PRZYGOTOWANIE INSUREKCJI

Myśl wznowienia walki powstała w obozie księcia Józefa jeszcze przed zawieszeniem broni w 1792 r. Nie  zrealizowano jej wtedy, odłożono walkę do pomyślniejszej chwili. Jako wodza i naczelnika narodu wysunięto już wtedy Kościuszkę, jednego z bohaterów amerykańskiej rewolucji narodowej. Od razu zaczęła się rozwijać tajna organizacja spiskowa wśród działaczy obozu patriotycznego i wojska. W 1793 r., pod wpływem ciosu rozbiorowego i zagarnięcia połowy prawie pułków polskich, sprzysiężenie zaczęło przeć do wybuchu. Liczono jeszcze wojsko polskie na 36.000, z czego do 14.000 w Krakowskiem, ponad 5.000 w Warszawie. Na lewym brzegu Wisły było Rosjan zaledwie 8—9.000, ogółem 23.000 w Koronie, 6.000 na Litwie, około 30.000 w ziemiach nowo zabranych; Prusaków około 8.000 rozprószonych w całym nowym zaborze.

Na wrześniowej naradzie w Podgórzu, na którą przybyli z Saksonji Kościuszko i Zajączek, wysuwano plan uderzenia częścią sił stojących w Krakowskiem i garnizonem warszawskim na wojska okupacyjne w stolicy i jednoczesnego wzniecenia powstania w Wielkopolsce; po oswobodzeniu stolicy podjętoby ofensywę na prawym brzegu Wisły, wojsko litewskie (12.000) podjęłoby walkę o własnych siłach, a pułki zagarnięte w służbę rosyjską (objęte już sprzysiężeniem) związałyby nieprzyjaciela w południowych ziemiach zabranych. Siły wojska stałego wzrosłyby oczywiście przez uzbrojenie mieszczan i chłopów. Ten plan "podgórski" upadł, gdyż Kościuszko uznał przygotowania za niedostateczne pod względem objęcia spiskiem całości wojska, mieszczan i przygotowań materialnych; żądał zorganizowania powstania Kurpiów; żądał też nowych wysiłków, by pozyskać pomoc zagraniczną (Francji, Turcji, Szwecji) o którą dotychczas zabiegano bez wyniku. Wybuch poszedł w odwlokę. Tymczasem Rosjanie przesunęli część sił do Warszawy i na lewy brzeg Wisły. Oddziały polskie rozkwaterowano bardzo luźno, niemal kompaniami i szwadronami. Wreszcie przyszła redukcja wojska i aresztowania, grożące rozbiciem organizacji.

Mimo niesłychanego pogorszenia warunków walki sprzysiężeni, obawiając się zupełnego obezwładnienia Polski, parli do wybuchu. Plan, wypracowany teraz, przewidywał rozpoczęcie powstania w Krakowie, odciągnięcie w tym kierunku sił rosyjskich z Warszawy, po czem nastąpiłoby oswobodzenie stolicy. Nie mogąc doczekać się rozpoczęcia akcji przez Kościuszkę, który uzależniał ją od stopnia gotowości, brygadier Madaliński zebrał: 12 marca w Ostrołęce niezredukowaną jeszcze brygadę 1-szą wielkopolską kawalerii narodowej (do 1.200 koni), ruszył z nią na Mławę, w kordon pruski, wśród utarczek z Prusakami przeszedł Wisłę pod Wyszogrodem, demonstrował ku Warszawie, bił się z oddziałami pruskimi pod Rawą i poszedł na Opoczno i Końskie, gdzie połączyło się z nim parę dalszych szwadronów i kompanij piechoty. Nieszkodliwie, bo zbyt późno, ścigany przez oddziały rosyjskie, dążył w Krakowskie, na wytkniętą planem podstawę wyjściową wojny insurekcyjnej.

Samowolny ruch Madalińskiego zaalarmował przedwcześnie Rosjan, którzy wzmacniają swe siły nad Wisłą, i Prusaków, którzy rozpoczynają mobilizować wojsko do rozprawy z powstaniem. Naodwrót z sił polskich, rozłożonych w Sandomierskim i Kieleckim, tylko dwa bataliony z Zawichosta i jeden z Kielc ruszyły w stronę Krakowa. W Lubelskim ruszyło się tylko parę szwadronów.

Powstanie było faktem dokonanym. Ruchawkę trzeba było zamienić w wielki ruch narodowy. Kościuszko stanął 23 marca w Krakowie, świeżo opuszczonym przez oddział rosyjski, a 24 marca akt powstania obywateli mieszkańców województwa krakowskiego wypowiadał wojnę Rosji i Prusom, powołując naród polski do wojny.