Tags: I Rzeczpospolita | Kawaleria Narodowa

1-sza wielkopolska. Utworzona r. 1776 z chorągwi husarskich i pancernych partji Wielkopolskiej pod nazwą brygady kawalerji narodowej Wielkopolskiej. W końcu 1789 chorągwie tej brygady otrzymują porządkowe numery od 1 do 24 w broni kawalerji narodowej. Stanowiska: Szreńsk, Rypin, Raciąż, Sulmierzyce, Stawiszyn, Pyzdry, Gniezno (1792), Ryczywół, Koło, Pułtusk (1794), Ostrołęka. Komendanci: gen. maj. Stanisław Łuba, 9.XII.1783, starosta stawiszyński, po jego śmierci Damazy Mioduski 26.VI.1790, dymis, 9.VII 1792, Antoni Madaliński 14.VII.1792. Bitwy i potyczki: Szreńsk, Wyszogród, Łowicz, Stara Rawa, Rawa, Inowłódź 21.III,1794, Końskie l.IV., Racławice 4.IV., Szczekociny 6.VI, Końskie 26.VI, Starczyska 29.VI. Obrona Warszawy, Gołków 9.VII, Czerniaków 31.YII, Lachy 19,VIII.

(Na podstawie: RODOWODY PUŁKÓW POLSKICH I ODDZIAŁÓW RÓWNORZĘDNYCH, Bronisław Gembarzewski, Biblioteka Muzeum Wojska, Warszawa 1925).

MUNDUR

Kawaleria Narodowa powstała w wyniku przekształcenia szczątków jazdy ciężkiej autoramentu narodowego tj. husarzy i pancernych jakie pozostały po Konfederacji Barskiej. Nowa formacja jazdy używała dawnych ubiorów sprzed reform czyli zwyczajowo "husarskich" i "pancernych". W husarskich chorągwiach koronnych były to karmazynowe czapki, kontusze karmazynowe z granatowymi kołnierzami i wyłogami oraz srebrnymi guzikami (na Litwie guziki złote). W chorągwiach pancernych noszono czapki i kontusze granatowe z karmazynowymi kołnierzami oraz wyłogami, a także srebrnymi guzikami (na Litwie guziki złote). Pod kontusze zakładano białe żupany. Taki strój był w zasadzie zgodny z uniwersałem Hetmana Wielkiego Litewskiego Michała Kazimierza Radziwiłła z 1746 roku.Ubiór ten wprowadzony jeszcze w okresie gdy husarze stosowali jeszcze uzbrojenie ochronne przetrwał prawie bez zmian aż do Konfederacji Barskiej. Walki w okresie Konfederacji dokonały pewnych modyfikacji tego ubioru. Skróceniu uległ kontusz stając się kurtką. Mundury żołnierzy Brygad K.N. z pierwszego okresu mamy przedstawione na kolorowanych miedziorytach w dziełku Raspego. Widać tam wyraźnie wszystkie szczegóły munduru nowej formacji. Pierwsze (znane nam) pełne przepisy ubiorcze powstały w 1785. Departament Wojskowy bardzo precyzyjnie określił wygląd munduru pocztowego, towarzysza, oficera, audytora, kwatermistrza, trębacza, paukiera, profosa i podprofosa, felczera oraz rzemieślników: siodlarza, konowała, kowala, puszkarza. Departament ustalił także tym samym przepisem wygląd oporządzenia końskiego. Przepisy te zapewne częściowo sankcjonowały zmiany w wyglądzie jakie zaszły od lat siedemdziesiątych. Precyzowały je w celu ujednolicenia wyglądu przynajmniej na poziomie brygady. Wprowadzały także elementy nowe. Niewątpliwie rzeczą nową i ciekawąjest dążenie do ujednolicenia wyglądu pocztowych i towarzyszy oraz nawoływanie do oszczędności.
Analizując wygląd żołnierzy umundurowanych według tych przepisów widać wyraźnie, że dawni husarze i pancerni połączyli się nie tylko organizacyjnie, ale także mundury obu tych połączonych formacji miały wpływ na wygląd munduru nowych jednostek jazdy. Tak na przykład, karmazynowe rogatywki pochodzą z munduru husarskiego, a granatowe kurtki z munduru chorągwi pancernych.
W 1791 roku, (11 marca) Departament Wojskowy wydał nowy przepis ubiorczy dla Kawalerii Narodowej i Pułków Straży Przedniej. Zmian wprowadzono niewiele kładąc nacisk głównie na unifikację ubioru wszystkich stopni i oszczędność, bez niepotrzebnych wydatków na srebrne okucia i elementy. Ponieważ pozostał podział organizacyjny na towarzyszy i pocztowych, żołnierze nadal dzielili się na noszących rogatywki i giwery. Zmianie w nowych przepisach uległy np.: proporcje nakryć głowy (obniżono rogatywkę i giwer), zamieniono towarzyszom karmazynowe spodnie z białą podwójną listwą (czyli dzisiejszymi lampasami) na granatowe z karmazynowymi listwami, zamieniono także karmazynowe sztryfliki (czyli klapki kieszonek) na granatowe z karmazynową wypustką. Wprowadzono prostsze w dekoracji (skromniejsze) ładownice. Zniesiono także orły i frędzle przy czaprakach towarzyszy i oficerów, a pocztowym dano, bardzo wygodne czapraki kryte czarnym baranim futrem.
Analizując źródła ikonograficzne można stwierdzić, że część z tych zmian wprowadzono w życie, aczkolwiek zapewne do końca Insurekcji 1794 roku żołnierze donaszali stare sorty.
Przedstawiony tu poniżej zrekonstruowany mundur zgodny jest z tym przepisem i przedsta­wia żołnierza który mógł służyć w jednej z bry­gad koronnych w czasie wojny w obronie Kon­stytucji 3 Maja (1792 r), a także później w cza­sie Insurekcji Kościuszkowskiej (1794 r). (...) Po upadku Insurekcji Kościuszkowskiej mundur Kawalerii Narodowej (a także bardzo podobny do niego mundur Pułków Straży Przedniej ) stał się wzorem do tworzenia ubioru ka­walerii Legionów. W Księstwie Warszawskim pierwsze mundury oddziałów jazdy i szwoleżerskie, oraz mundury ułanów w okresie Królestwa Polskiego także wzorowały się na tym mundurze. Można zatem powiedzieć, że omawiany tu mundur jest pierwowzorem dla ubiorów pra­wie wszystkich formacji jazdy, a ułanów w szczególności.

Towarzysz Kawalerii Narodowej z brygad Koronnych. Widok sylwetki z przodu. Widoczna czapka nowego wzoru, pas nowego wzrou z klamrą "bez orła", oraz nowe spodnie granatowe z karmazyniwymi lampasami wprowadzone na miejsce karmazynowych z białymi lampasami. Szabla podpięta na króczku mosiężnym do służby pieszo. Szabla i temblak XX-wieczne. Zwraca uwagę fryzura "włosy krótkie, do pół kołnierza", jak to okresla przepis i rekawiczki (tak mówi przepis - nie rękawice) bez klap (czyli sztylpów) włożone regulaminowo za pas z prawej strony.

Towarzysz Kawalerii Narodowej z brygad Koronnych. Widok sylwetki z tyłu. Widoczna klamra pasa ładownicy, oraz ładownica nowego wzoru. Szabla nie podpięta tak jak wymaga przepis do służby konno.

Towarzysz Kawalerii Narodowej z brygad Koronnych. Widok sylwetki z tyłu. Widoczna kamizelka regulowana sznurowaniem pleców, rękawy koszuli i spodnie. Obok na baranicy leżą pozostałe elementy munduru.


Zabytkowy mundur towarzysza Kawalerii Narodowej eksponowany w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, pas, czapka, krzyż, pendent z rapciami, szabla z epoki, widok klamry pasa-pendenta. Widok w gablocie z przodu i z tyłu.

Widok pasa pendenta i rapci. Zwraca uwagę haczyk zwany kruczkiem do podpinania szabli do musztry pieszo. Zabytkowa czapka rogatywka. Przy niej złoty krzyż Kawalerii Narodowej Litewskiej lub Pułków Straży Przedniej Koronnej. Detale wykończenia kołnierza i wyłogów.


Kurtka Kawalerii Narodowej: widoczne usytuowanie kieszeni, krawędź poły, dwa guziki na wysokości pasa spodk których idą w dół fałdy, wypustki w szwach pleców i rękawa, a także zapięcie rękawa (łapka). Zwraca uwagę kolor materiału. Kurtka, pierwotnie granatowam, wypłowiała na kolor blado-zielony.

Na podstawie: "Rekonstrukcja munduru towarzysza Kawalerii Narodowej Koronnej z lat 1791-1794" Piotr M. Zalewski, Militaria i fakty.

Share Link: